Regionda müharibə: dünən – bu gün və sabah.. 

Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz regionu yenidən geosiyasi gərginliyin mərkəzinə çevrilir. ABŞ və İsrail ilə İran arasında uzun illərdir davam edən qarşıdurma bu gün yeni mərhələyə daxil olub. Bu qarşıdurma təkcə iki və ya üç dövlət arasında siyasi mübahisə deyil; burada enerji təhlükəsizliyi, regional nüfuz, ideoloji mübarizə və böyük dövlətlərin strateji maraqları toqquşur.

 
Tarixi düşmənçiliyin kökləri

İran ilə ABŞ arasında münasibətlər xüsusilə 1979 İran İslam İnqilabından sonra kəskin şəkildə dəyişdi. Şah rejiminin devrilməsi və hakimiyyətə dini rəhbərliyin gəlməsi ilə İran Qərb siyasətinə qarşı sərt mövqe tutdu.
İranın ali dini lideri olmuş Ruhullah Xomeyni ABŞ və İsraili İranın əsas ideoloji və siyasi rəqibləri kimi təqdim etdi. O vaxtdan etibarən bu münasibətlər sanksiyalar, regional qarşıdurmalar və diplomatik böhranlarla müşayiət olunur.

İsrail isə İranın nüvə proqramını və regiondakı silahlı qruplara dəstəyini öz milli təhlükəsizliyinə ciddi təhdid hesab edir.
Nüvə proqramı və beynəlxalq narahatlıq
İranın nüvə proqramı uzun illərdir beynəlxalq müzakirə mövzusudur. Tehran rəsmi olaraq nüvə enerjisindən yalnız sülh məqsədilə istifadə etdiyini bildirir. Lakin ABŞ və İsrail hesab edir ki, İranın uran zənginləşdirmə proqramı potensial olaraq nüvə silahı hazırlamaq imkanını yaradır.

Nüvə silahı əldə etmək İran üçün bir neçə strateji üstünlük verə bilər:

Regional güc balansında üstünlük
xarici müdaxiləyə qarşı deterrent (caydırıcı) təsir siyasi nüfuzun artması. 
Buna görə də ABŞ və İsrail İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almağı prioritet təhlükəsizlik məsələsi sayır.

İranın regional təsir şəbəkəsi

İran regionda təsirini birbaşa hərbi müdaxilə ilə deyil, əsasən müttəfiq və ya yaxın silahlı qruplar vasitəsilə həyata keçirir. Bunların sırasında Livanda Hizbullah, Yəməndə husilər və İraqdakı bəzi şiə qrupları göstərilir.
Bu qruplar mümkün müharibə halında ABŞ və İsrail maraqlarına qarşı istifadə edilə biləcək regional təsir aləti kimi qiymətləndirilir.

 
Körfəz ölkələri və Hörmüz boğazı

Hörmüz boğazı dünya enerji təhlükəsizliyi üçün ən mühüm strateji nöqtələrdən biridir. Dünya neft ticarətinin böyük hissəsi bu boğazdan keçir.
İran dəfələrlə bəyan edib ki, müharibə vəziyyətində boğazın bağlanması ehtimalı var.

Belə addım:

 
Qobal enerji qiymətlərini kəskin artıra bilər
dünya iqtisadiyyatında böhran yarada bilər
Körfəz ölkələrinin ixrac imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. 
Bu səbəbdən ABŞ və Qərb ölkələri bölgədə hərbi mövcudluğunu qoruyur.

Rusiya və Çin faktoru

İran son illərdə beynəlxalq təcridə qarşı çıxmaq üçün yeni strateji tərəfdaşlıqlar qurmağa çalışır. Bu istiqamətdə xüsusilə Rusiya və Çin ilə iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq diqqət çəkir.

Bu ölkələr İranla enerji, ticarət və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq edir. Lakin onlar da genişmiqyaslı regional müharibənin başlamasında maraqlı deyillər.

 
Türkiyə və regionun balansı

Regionun mühüm aktorlarından biri də Türkiyədir. Türkiyə həm NATO üzvüdür, həm də İranla iqtisadi əlaqələrə malikdir. Ankara adətən regional münaqişələrdə balanslı mövqe tutmağa çalışır.

 
Türkiyənin əsas maraqları:

Regionda sabitliyin qorunması
enerji və ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyi
regional güc balansının dəyişməməsi
İran və Azərbaycan münasibətləri
Azərbaycan ilə İran arasında münasibətlər tarixən mürəkkəb olub.

1828-ci ildə imzalanmış Türkmənçay müqaviləsi nəticəsində Azərbaycan torpaqları iki hissəyə bölündü. Bu hadisə regionun siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi sayılır.

Sonrakı dövrlərdə də müxtəlif siyasi gərginliklər müşahidə olunub. Buna baxmayaraq Azərbaycan dövlət siyasətində balanslı və praqmatik xarici siyasət kursu üstünlük təşkil edir.

Qarabağ müharibələri və regional mövqelər
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi regionun əsas geosiyasi mövzularından biridir.

2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar həyata keçirdi.

 
İlham Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən “Dəmir Yumruq” əməliyyatı nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq hüquqla tanınmış torpaqlarının böyük hissəsi işğaldan azad edildi.

Bu qələbə Azərbaycan dövlətinin hərbi gücünü, xalqın birliyini və siyasi iradəsini göstərdi.

 
Azərbaycanın siyasi kursu

Azərbaycanın xarici siyasəti balans prinsipi üzərində qurulub. Bu siyasətin əsasını ümummilli lider Heydər Əliyev qoymuşdur.
Heydər Əliyev regionda sabitliyin qorunmasını, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsini və qarşılıqlı dialoqu prioritet hesab edirdi.

Bu siyasi xətt bu gün də davam etdirilir.
Regionun gələcəyi

Yaxın Şərqdə və regionda mümkün hərbi qarşıdurma bir neçə istiqamətdə nəticələr doğura bilər:

Enerji bazarlarında böhran

Qaçqın axını və humanitar problemlər
yeni siyasi ittifaqların formalaşması
regional güc balansının dəyişməsi
Bu səbəbdən beynəlxalq ictimaiyyət münaqişələrin diplomatik yollarla həllinə çalışır.

Nəticə

 
ABŞ–İsrail–İran qarşıdurması yalnız üç dövlətin problemi deyil. Bu, qlobal enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və beynəlxalq siyasətin gələcəyi ilə bağlı strateji məsələdir.
Regionun sabitliyi üçün ən real yol diplomatiya, qarşılıqlı dialoq və beynəlxalq hüquqa əsaslanan siyasi həll mexanizmləridir.

Əks halda Yaxın Şərq və ətraf regionlar yeni və daha genişmiqyaslı böhranla üzləşə bilər.

Anar NAĞIYEV
Hüquqşünas – jurnalist