Suverenliyimiz dövlətimizin müstəqilliyi, xalqımızın gələcəyidir! 

Dövlətin gücü yalnız onun mövcudluğu ilə deyil, öz ərazisi üzərində hakimiyyətinin tamlığı, Konstitusiyasının aliliyi, milli iradəsinin qorunması və gələcəyini müstəqil şəkildə müəyyən etmək imkanları ilə ölçülür. Bu baxımdan 20 Sentyabr Azərbaycan tarixində mühüm yer tutan, dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsini ifadə edən tarixi gündür.

2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində qanunun aliliyinin və dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi ölkəmizin müasir tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-nin Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması təsbit edildi.

Suverenlik dövlətçiliyin əsas şərtidir

Suverenlik dövlətin fundamental xüsusiyyətlərindən biridir. Dövlət suverenliyi dövlətin öz ərazisi daxilində ali hakimiyyətə malik olması və beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil fəaliyyət göstərməsi ilə xarakterizə olunur. Bu anlayış dövlətin siyasi müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü, hüquqi sistemi və milli iradəsi ilə sıx bağlıdır.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası da dövlətimizin müstəqilliyinin, suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasını əsas məqsədlər sırasında müəyyən edir. Buna görə suverenlik Azərbaycan dövlətçiliyi üçün yalnız siyasi anlayış deyil, həm də konstitusion və hüquqi dəyərdir.

Dövlət suverenliyi o zaman tam və real məzmun qazanır ki, ölkənin bütün ərazisində vahid dövlət hakimiyyəti, Konstitusiyanın aliliyi və qanunların qüvvəsi təmin olunsun.

Müstəqillikdən suverenliyə gedən yol
Azərbaycan xalqının müasir dövlətçilik tarixində bu məqsədə gedən yol asan olmayıb.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra Azərbaycanın qarşısında müstəqil dövlətçiliyin qorunması, milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi və ərazi bütövlüyünün bərpası kimi mühüm vəzifələr dayanırdı.

Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin bir hissəsi işğal olundu. İşğal nəticəsində yaşayış məntəqələri dağıdıldı, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü,

 Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinə ciddi zərər dəydi. Bu vəziyyət uzun illər ərzində ölkənin ərazi bütövlüyünün və suveren hüquqlarının tam həyata keçirilməsinə mane oldu. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü il 19 sentyabr tarixli Sərəncamında da həmin tarixi proses və onun nəticələri qeyd edilir.

Azərbaycan dövləti bütün bu illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpasını dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirdi. Diplomatik və siyasi səylərlə yanaşı, ölkənin iqtisadi və müdafiə potensialı da gücləndirildi.

2020-ci il – yeni tarixi mərhələ

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad etdi.

Şuşanın azad edilməsi və sonrakı siyasi proseslər nəticəsində yeni reallıq formalaşdı. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ başa çatdı.
Lakin həmin dövrdən sonra qarşıda Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin və Konstitusiya quruluşunun tam bərpası məsələsi dayanırdı.

Dövlət sərhədinə nəzarətin gücləndirilməsi
2023-cü il aprelin 23-də Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında, Həkəri çayı üzərində dövlət sərhədində nəzarət-buraxılış məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın öz sərhədləri və ərazisi üzərində nəzarətinin təmin olunması istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biri oldu.

Bunun ardınca bölgədə dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi məsələsi daha da aktuallaşdı. Azərbaycan dövlətinin mövqeyinə əsasən, ölkənin bütün ərazisində Konstitusiyanın və qanunların qüvvəsi təmin edilməli, dövlət hakimiyyətinin aliliyi bərpa olunmalı idi.

2023-cü il sentyabr hadisələri

2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, tədbirlərin məqsədlərindən biri qanunsuz silahlı birləşmələrin zərərsizləşdirilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpası olub.
Sentyabrın 20-də əldə olunmuş razılaşmadan sonra bölgədəki qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və buraxılması prosesi başladı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi mənbəsində antiterror əməliyyatının 23 saat davam etdiyi və bunun nəticəsində ölkə ərazisində qanunun aliliyinin təmin edildiyi, dövlət suverenliyinin tam bərpa olunduğu bildirilir.

Beləliklə, 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin və Konstitusiya quruluşunun bərpası dövlətçilik tariximizin yeni mərhələsinin əsasını qoydu.

20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü

Bu tarixi hadisənin hüquqi-siyasi əhəmiyyəti 2024-cü ildə qəbul edilmiş mühüm dövlət sənədi ilə daha da möhkəmləndirildi.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamına əsasən, sentyabrın 20-si Azərbaycan Respublikasında Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilir. Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin olunduğu və dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi nəzərə alınaraq bu qərarın qəbul edildiyi bildirilir.

Bu günün təsis edilməsi sadəcə təqvimə yeni bir tarixin əlavə olunması deyil. Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycanın dövlətçilik tarixində ərazi bütövlüyü, dövlət hakimiyyətinin aliliyi və Konstitusiya quruluşu anlayışlarının vəhdətini ifadə edən tarixi simvoldur.

Prezident İlham Əliyev 20 sentyabr 2024-cü ildə Qarabağ Universitetində çıxışı zamanı 2023-cü il sentyabr hadisələrinin nəticəsini Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası kimi qiymətləndirib.

Konstitusiya və suverenlik

Suverenliklə Konstitusiya bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır.
Suverenlik dövlətin siyasi müstəqilliyini və öz ərazisi üzərində ali hakimiyyətini ifadə edirsə, Konstitusiya həmin dövlət hakimiyyətinin hüquqi əsaslarını və fəaliyyət çərçivəsini müəyyən edir.

Məhz buna görə 2025-ci ilin Azərbaycan Respublikasında “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi xüsusi məna daşıyır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 28 dekabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 2025-ci il “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilib. Sərəncamda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması, həmçinin 2025-ci ildə Konstitusiyanın qəbulunun 30-cu ildönümünün qeyd ediləcəyi nəzərə alınıb.
Beləliklə, Konstitusiyanın aliliyi və dövlət suverenliyi vahid dövlətçilik sisteminin iki mühüm dayağı kimi çıxış edir.

Qarşıda duran vəzifələr

Ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin təmin olunması tarixi hadisə olmaqla yanaşı, yeni məsuliyyətlər də yaradır.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi ölkənin gələcək inkişafının mühüm istiqamətlərindəndir.

Suverenliyin qorunması yalnız dövlət sərhədlərinin və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi ilə məhdudlaşmır. Güclü hüquqi dövlətin formalaşdırılması, qanunun aliliyinin təmin edilməsi, dövlət institutlarının davamlı fəaliyyəti, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması da suveren dövlətçiliyin mühüm şərtləridir.
Bu baxımdan 20 Sentyabr həm tarixi keçmişə nəzər salmaq, həm əldə edilmiş nəticələri dərk etmək, həm də gələcək qarşısında məsuliyyəti müəyyənləşdirmək üçün əhəmiyyətli gündür.

Milli yaddaş və dövlətçilik

Azərbaycan xalqının müstəqillik və dövlətçilik uğrunda mübarizəsi müxtəlif nəsillərin tarixi iradəsini özündə birləşdirir. Bu tarixi yolun ağır səhifələrində şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsi, qazilərimizin fədakarlığı, hərbçilərimizin xidmətləri və xalqımızın həmrəyliyi dayanır.
Dövlət suverenliyinin bərpası Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında mühüm mərhələ kimi tarixə düşüb.

20 Sentyabrın əsas mahiyyəti yalnız hərbi hadisə ilə məhdudlaşmır. Bu tarix Azərbaycanın öz ərazisində Konstitusiyasının və qanunlarının qüvvəsinin təmin edilməsi ilə bağlı dövlətçilik prinsipinin ifadəsidir.
Suverenlik əldə olunan və bir daha qorunmasına ehtiyac olmayan sadə bir nəticə deyil. O, hər bir nəsil tərəfindən qorunmalı, möhkəmləndirilməli və hüquqi dövlət prinsipləri ilə inkişaf etdirilməli olan fundamental milli dəyərdir.

Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində 20 Sentyabr bu baxımdan xüsusi yer tutur. Bu tarix dövlətimizin ərazi bütövlüyünün, suverenliyinin, Konstitusiya quruluşunun və milli dövlətçilik iradəsinin vahid məna ətrafında birləşdiyi mühüm tarixi gündür.

20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində mühüm mərhələni xatırladan, milli yaddaşı və dövlətçilik şüurunu yaşadan əlamətdar tarixdir.

Bu günün əsas mesajı isə aydındır: dövlət suverenliyi yalnız tarixi nailiyyət deyil, həm də gələcək nəsillər qarşısında qorunması və möhkəmləndirilməsi tələb olunan böyük məsuliyyətdir.

Anar Nağıyev
hüquqşünas-jurnalist