ABŞ–İsrail–İran qarşıdurması: Faktlar, güc balansı və mümkün nəticələr

Yaxın Şərq yenidən tarixi gərginlik mərhələsindədir. ABŞ və İsrail ilə İran arasında qarşıdurma artıq ideoloji müstəvidən çıxaraq real hərbi, iqtisadi və geosiyasi risk mərhələsinə keçib. Bu prosesin kökləri, mövcud vəziyyət və mümkün nəticələri diqqətlə təhlil edilməlidir.

 
 Tarixi faktlar və qarşıdurmanın başlanğıcı
Müasir İran–ABŞ qarşıdurmasının başlanğıcı 1979-cu il İslam İnqilabıdır. Şah Məhəmməd Rza Pəhləvinin devrilməsi və Ruhollah Khomeini rəhbərliyində teokratik rejimin qurulması ilə İran ABŞ-ı “əsas düşmən” elan etdi.
1979-cu ildə ABŞ səfirliyinin 444 gün girov saxlanılması iki ölkə münasibətlərini dərin böhrana saldı. 1980–1988-ci illərdə Iran–Iraq War zamanı ABŞ faktiki olaraq İraqı dəstəklədi.
2015-ci ildə İran ilə P5+1 ölkələri arasında imzalanan Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) nüvə proqramını məhdudlaşdırmalı idi. Lakin 2018-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Trump sazişdən çıxdı və sanksiyaları bərpa etdi. Bundan sonra İran uran zənginləşdirmə səviyyəsini artırdı.
 Nüvə proqramı və real təhlükə
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin hesabatlarına görə, İran 60%-ə qədər zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı toplayıb. Bu, hərbi səviyyəyə (90%) texniki baxımdan yaxın göstəricidir.

İsrail rəhbərliyi dəfələrlə bəyan edib ki, İranın nüvə silahına sahib olmasına imkan verməyəcək. İsrail əvvəllər də preventiv zərbələr endirib (İraq 1981, Suriya 2007). İranın nüvə obyektləri isə daha geniş və dərin qorunma altındadır, bu isə hərbi əməliyyatı çətinləşdirir.

 Regional proksi müharibələr
İran birbaşa müharibədən çox “proksi strategiyası”ndan istifadə edir:
Livanda Hizbullah
Qəzzada HƏMAS
Yəməndə husilər

 
İraqda şiə silahlı qruplar
2023–2024-cü illərdə Qəzza müharibəsi fonunda İranın dəstəklədiyi qruplar İsrail və ABŞ hədəflərinə hücumlar həyata keçirdi. ABŞ isə İraq və Suriyada İranla əlaqəli mövqelərə cavab zərbələri endirdi.
Körfəz ölkələrində ABŞ-ın böyük hərbi bazaları mövcuddur (Qətər, Bəhreyn, Küveyt). Müharibə genişlənərsə, bu bazalar potensial hədəfə çevrilə bilər.
  İran daxilində siyasi vəziyyət
İran teokratik respublikadır. Ali hakimiyyət Ali Rəhbərin əlindədir. Prezident seçkilə formalaşsa da, sistemin əsas istiqamətini dini rəhbərlik müəyyənləşdirir.

 
Son illərdə:
İqtisadi böhran
40%-dən yuxarı inflyasiya
Gənclər arasında yüksək işsizlik
Qadın haqları etirazları
Rejimə qarşı narazılığı artırıb.
Lakin xarici müdaxilə ilə rejim dəyişikliyi risklidir. İraq və Liviya nümunələri göstərir ki, avtoritar sistemin qəfil dağılması xaos və parçalanma yarada bilər.

 İranın enerji potensialı
İran:
Dünyanın ən böyük qaz ehtiyatlarından birinə malikdir
Böyük neft ixracatçısıdır
Hörmüz boğazına nəzarət imkanına malikdir
Dünya neft ticarətinin təxminən 20%-i Hörmüzdən keçir. Müharibə qlobal enerji qiymətlərini rekord həddə qaldıra və dünya iqtisadiyyatında inflyasiya dalğası yarada bilər.
 İranın parçalanması ssenarisi
İran çoxmillətli dövlətdir: farslar, azərbaycanlılar, kürdlər, bəluclar, ərəblər. Xarici müdaxilə və mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi etnik bölgələrdə separatizm riskini artıra bilər.
Lakin bu ssenari real olsa belə, nəticəsi sabitlik deyil, uzunmüddətli vətəndaş qarşıdurması ola bilər.

 
  Azərbaycan və Türkiyənin mövqeyi
Azərbaycan üçün İran:
Sərhəd qonşusudur
Təhlükəsizlik baxımından həssasdır
Cənubi Azərbaycan faktoru mövcuddur
Bakı balanslı siyasət yürüdür: həm Qərb, həm də region ölkələri ilə münasibətləri qorumağa çalışır.
Türkiyə isə NATO üzvü olmaqla yanaşı, İranla iqtisadi və enerji əlaqələrinə malikdir. Ankara genişmiqyaslı müharibəni istəmir və regional balansın qorunmasına çalışır.

 
Geniş nəticə və real ssenarilər

 Birbaşa genişmiqyaslı müharibə
Çox baha başa gələr:
Enerji böhranı
Qlobal iqtisadi şok
Regional dağıntı
 Məhdud hərbi zərbələr
Ən real ssenari budur:
Nüvə obyektlərinə lokal hücum
İranın proksi cavabları
Qısa müddətli eskalasiya
 Diplomatik razılaşma

Ən təhlükəsiz variant:
Yenilənmiş nüvə sazişi
Sanksiyaların mərhələli azaldılması
Regional təhlükəsizlik mexanizmi
 Rejim daxilində təkamül
Uzunmüddətli perspektivdə daxili islahat ehtimalı xarici müharibədən daha real görünür.

 
Yekun qiymətləndirmə
Hazırkı reallıq göstərir ki, tərəflər birbaşa total müharibədən çəkinirlər. Çünki bu, nə ABŞ, nə İsrail, nə də İran üçün strateji baxımdan sərfəlidir.

 
Ən real risk – nəzarətdən çıxan eskalasiya və proksi müharibələrin genişlənməsidir.
İranın gələcəyini isə nə xarici güclər, nə də hərbi əməliyyatlar müəyyən edəcək. Uzunmüddətli perspektivdə əsas faktor İran cəmiyyətinin daxili sosial-siyasi transformasiyası olacaq.

Anar NAĞIYEV, Hüquqşünas-jurnalist