Paytaxtın yükü, regionların gələcəyi
Bakı bu gün təkcə Azərbaycanın paytaxtı deyil. O, eyni zamanda ölkənin inzibati qərargahı, iqtisadi mərkəzi, ali təhsil bazası və əsas məşğulluq platformasıdır. Bütün yolların Bakıya çıxması metafora deyil, reallıqdır. Səhər və axşam saatlarında paytaxt yollarında yaranan iflic vəziyyət artıq nəqliyyat problemi çərçivəsini çoxdan aşıb. Bu, həyat keyfiyyəti, vaxt itkisi, psixoloji gərginlik və iqtisadi səmərəsizlik problemidir.
Tıxacın səbəbini yalnız avtomobil sayında axtarmaq doğru deyil. Məsələnin kökü daha dərindir — idarəetmənin və iqtisadi fəaliyyətin həddindən artıq mərkəzləşməsindədir.
Mərkəzləşmə siyasəti: balansın pozulması
Nazirliklər, komitələr, agentliklər, akademiyalar, böyük universitetlər və kolleclər əsasən Bakıda cəmləşib. Dövlət qulluğunda çalışan minlərlə insan, tələbə ordusu, sahibkar və xidmət sektorunun əməkdaşları hər gün eyni coğrafi məkana axın edir. Regionlarda isə həm infrastruktur, həm də insan resursları tam gücü ilə işə düşmür.
Nazirliklərin, komitələrin, güc strukturlarının, ali məktəblərin, akademiyaların, iri ticarət mərkəzlərinin, sənaye və bank sektorunun əsas cəmləşdiyi məkandır. Nəticədə isə şəhər həddindən artıq insan və avtomobil axını ilə üz-üzədir. Tıxac artıq adi hala çevrilib. Vaxt itiririk, enerji itiririk, həyat keyfiyyəti aşağı düşür.
Problemin kökü sadədir: hər şey Bakıya toplanıb.
Nəticə aydındır:
– Bakı həddindən artıq yüklənir.
– Rayon və bölgələr isə potensialından aşağı səviyyədə inkişaf edir.
Bu balanssızlıq sosial bərabərsizliyi artırır, iqtisadi imkanları paytaxtla məhdudlaşdırır və ekoloji gərginliyi dərinləşdirir.
Köçürülmə ideyası: iqtisadi və siyasi zərurət
Bir çox ölkələr paytaxtın yükünü azaltmaq üçün dövlət qurumlarını müxtəlif şəhərlərə bölüşdürüb. Məsələn, Germany-də federal qurumların bir hissəsi Berlinlə yanaşı Bonn şəhərində fəaliyyət göstərir. Turkey-də isə ali təhsil və dövlət strukturları yalnız paytaxtla məhdudlaşmır, müxtəlif şəhərlərdə yerləşir.
Bu model təsadüfi deyil. Məqsəd iqtisadi fəallığı coğrafi baxımdan yaymaq, regionları gücləndirmək və paytaxtın həddindən artıq yüklənməsinin qarşısını almaqdır.
Azərbaycanda da oxşar yanaşma mümkündür. Kənd təsərrüfatı ilə bağlı qurumların aqrar rayonlara, sənaye və gömrük strukturlarının logistika baxımından əlverişli bölgələrə, universitet və kolleclərin region şəhərlərinə mərhələli şəkildə köçürülməsi həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan ciddi dönüş yarada bilər.
Regionda iş – regionda həyat
Bu gün Sumqayıt şəhərində qeydiyyatda olan müəllim və ya bank əməkdaşı Bakıya işləməyə gedir. Nəticədə hər gün əlavə nəqliyyat yükü yaranır. Halbuki həmin şəxs yaşadığı şəhərdə işlə təmin olunsa, həm fərdi rahatlıq, həm də ictimai səmərəlilik artar.
Prinsip sadə və aydın olmalıdır:
Rayonda qeydiyyatda olan şəxs, əsasən, həmin rayonda işləməlidir.
Bu yanaşma:
Şəhərlərarası gündəlik axını azaldar,
Nəqliyyat sistemini yüngülləşdirər,
Ailə institutunu möhkəmləndirər,
Sosial sabitliyi artırar.
İnsan doğulduğu və böyüdüyü məkanda dolanışıq imkanı tapsa, paytaxta məcburi köç axını təbii şəkildə azalacaq.
İqtisadi effekt: zavod rayonda, həyat rayonda
Çoxmərtəbəli yaşayış binalarının, zavod və fabriklərin, iri ticarət obyektlərinin regionlarda inşa olunması yerli iqtisadiyyata birbaşa təsir göstərər. Əkin-biçin canlanar, xidmət sektoru genişlənər, kiçik və orta sahibkarlıq güclənər. Gənclər ailə qurmaq və karyera qurmaq üçün Bakıya üz tutmaq məcburiyyətində qalmaz.
Əgər:
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi aqrar rayonda yerləşsə,
Gömrük və sənaye qurumları logistika baxımından əlverişli bölgələrə köçürülsə,
Akademiya və universitetlərin əsas korpusları region şəhərlərində fəaliyyət göstərsə,
Hərbi və güc strukturları paytaxtdan kənarda cəmləşsə,
bu, təkcə inzibati qərar olmaz — iqtisadi dönüş nöqtəsi olar.
Mərkəzləşmə siyasəti – tıxacın görünməyən səbəbi
Ticarət mərkəzləri, tikinti materialları bazarları, hərbi xidmət strukturları, gömrük qurumları, sənaye və kənd təsərrüfatı ilə bağlı nazirliklər, universitet və kolleclər paytaxtda yerləşdikcə regionlardan axın davam edir. İnsan iş üçün, təhsil üçün, dolanışıq üçün Bakıya üz tutur. Rayon boşalır, paytaxt isə sıxılır.
Regionda iş, regionda həyat
Məsələn, bu gün Sumqayıt şəhərində qeydiyyatda olan bank işçisi və ya müəllim Bakıya işləməyə gedir. Halbuki o, yaşadığı şəhərdə işlə təmin olunmalıdır. Eyni qayda ilə, Bakıda qeydiyyatda olan şəxs rayonlara təyinat alıb formal şəkildə qeydiyyat saxlamamalıdır.
Prinsip sadə olmalıdır:
Bu, yalnız sosial məsələ deyil —
makroiqtisadi balans məsələsidir. İqtisadi fəaliyyətin paylanması daxili bazarı genişləndirər, regionlarda gəlir səviyyəsini artırar və paytaxtın üzərindəki təzyiqi azaldar.
Bu yanaşma:
Gündəlik şəhərlərarası axını azaldar,
Nəqliyyat yüklənməsini minimuma endirər,
Ailələrin dağılmasının qarşısını alar,
Sosial sabitliyi gücləndirər.
Rayonlarda hər yaranan idarə, müəssisə, təşkilat, şirkət, zadşvod, fabrik vasitəsiylə sakinlərin rufaq halının yüksəlməsinə səbəb olar
Pozğunluq, tərbiyəsizlik, yaltaqlıq, məddahlıq, tənbəllik, işsizlik, oğurluq, mənəviyyatsızlıq azalar.
Savad, savlamlıq, mədəniyyət,vıtınpırvırlik öz sözünü deyib, aşılanar.
Bakı necə dəyişər?
Əgər insan axını azalsa, Bakı daha sakit və funksional şəhərə çevrilə bilər. Nəqliyyat sıxlığı azalar, hava çirkliliyi aşağı düşər, ictimai məkanlar daha rahat istifadə olunar. Paytaxt həqiqətən də mədəni və inzibati mərkəz kimi öz rolunu daha keyfiyyətli yerinə yetirər.
Bakı avtomobillər üçün deyil, insanlar üçün qurulmalıdır.
Nə dəyişər?
Bakı nəfəs alar.
Gündəlik avtomobil və sərnişin axını azalır, şəhər daha yaşanılabilir olur.
Regionlar canlanar.
Yeni iş yerləri açılar, xidmət və kirayə bazarı inkişaf edər.
Daxili miqrasiya balanslaşar.
İş və təhsil üçün paytaxta məcburi axın azalır.
Sosial ədalət güclənər.
Çoxmərtəbəli binalar, zavod və fabriklər rayonlarda inşa olunsa:
Əkin-biçin canlanar,
Ticarət artar,
Kiçik və orta sahibkarlıq güclənər,
Gənclər ailə qurmaq üçün Bakıya köçməyə məcbur qalmaz.
Region inkişaf etdikcə daxili miqrasiya azalacaq. İnsan doğulduğu, böyüdüyü torpaqda işləmək və yaşamaq imkanı tapacaq.
Dövlət xidmətləri və imkanlar ölkə üzrə daha bərabər bölüşdürülər.
Reallıq və məsuliyyət
Əlbəttə, bu proses emosional çağırışla deyil, planlı strategiya ilə həyata keçirilməlidir. İnfrastruktur qurulmalı, nəqliyyat şəbəkəsi gücləndirilməli, yaşayış və sosial xidmətlər təmin edilməlidir. Əks halda köçürülmə formal xarakter daşıyar və istənilən nəticəni verməz.
Son söz
Tıxacın həlli yalnız yeni yol çəkmək deyil. Bu, idarəetmə fəlsəfəsinin dəyişməsidir. Paytaxtın yükünü azaltmaq üçün regionların iqtisadi və inzibati cəhətdən gücləndirilməsi zəruridir.
Regionların inkişafı Bakının zəifləməsi deyil. Əksinə, bu, Bakının xilasıdır.
Bəlkə də artıq sualı açıq şəkildə verməyin vaxtıdır:
Bakı hər şeyi öz üzərinə götürməlidirmi?
Tıxacın açarı yollarda deyil — qərarlardadır.
Yeni idarəetmə yanaşması lazımdır.
İnsan axınının qarşısını almaq üçün iqtisadi və inzibati mərkəzləşmə siyasəti yenidən düşünülməlidir. Nazirliklər, akademiyalar, sənaye və təhsil müəssisələri, ticarət mərkəzləri bir sözlə çoxlu sayda dövlət, özəl müəssisəlır, idarə, təşkilalar regionlara paylanmalıdır. İş yerində balans yaradılmalıdır.
Əgər rayon güclü olsa, paytaxt rahat nəfəs alar.
Əgər region yaşasa, Bakı yüklənməz.
Tıxacın açarı yollarda deyil — regionların inkişafındadır.
Anar Nağıyev, hüquqşünas-jurnalist
