ABŞ–İSRAİL–İRAN MÜHARİBƏSİ
Müharibə ehtimalı, rejim gələcəyi və regionun taleyi..
Yaxın Şərq yenidən tarixi dönüş nöqtəsinə yaxınlaşır. ABŞ və İsrail ilə İran arasında artan gərginlik təkcə hərbi qarşıdurma ehtimalı deyil, həm də regionun siyasi xəritəsinin, enerji balansının və təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişməsi demək ola bilər. Bu qarşıdurmanı anlamaq üçün tarixi köklərə və bugünkü reallıqlara baxmaq vacibdir.
Tarixi fon: 1979-dan başlayan qarşıdurma
İranla ABŞ arasındakı düşmənçilik 1979-cu il İslam İnqilabından sonra formalaşdı. Şah rejiminin devrilməsi və Ayətullah Ruhullah Xomeyninin hakimiyyətə gəlişi ilə İran anti-Qərb və anti-İsrail siyasətini dövlət ideologiyasına çevirdi. ABŞ səfirliyinin tutulması, sanksiyalar və regional proksi qarşıdurmalar münasibətləri uzunmüddətli gərginliyə sürüklədi.
İsrail isə İranı öz milli təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid hesab edir. Xüsusilə İranın nüvə proqramı və Livan, Suriya, Qəzza və Yəməndəki silahlı qruplara dəstəyi Təl-Əviv üçün “qırmızı xətt”dir.
Nüvə məsələsi və risklər
Əsas mübahisə nöqtəsi İranın nüvə proqramıdır. Tehran rəsmi olaraq nüvə silahı hazırlamadığını bildirsə də, zənginləşdirilmiş uran səviyyəsi və obyektlər beynəlxalq narahatlıq yaradır. ABŞ və İsrail üçün İranın nüvə silahına sahib olması qəbul edilməz hesab edilir.
Birbaşa hərbi zərbə ehtimalı mövcuddur. Lakin belə addım genişmiqyaslı regional qarşıdurmaya səbəb ola bilər. İranın cavabı yalnız İsraillə məhdudlaşmaya bilər – regiondakı ABŞ bazaları və enerji infrastrukturu risk altına düşə bilər.
Rejim gələcəyi və daxili dinamika
İran daxilində sosial narazılıq illərdir artır. İqtisadi çətinliklər, inflyasiya, işsizlik və siyasi məhdudiyyətlər etirazlara səbəb olub. Qadın haqları və sosial azadlıqlar uğrunda çıxışlar ictimai təzyiqi artırıb.
Lakin xarici müdaxilə ilə hakimiyyət dəyişikliyi risklidir. Yaxın keçmiş göstərir ki, belə ssenarilər xaos və parçalanma təhlükəsi yarada bilər. İran çoxmillətli və mürəkkəb struktura malik dövlətdir.
İranın gələcək liderliyi
İranda ali hakimiyyət Ali Rəhbərin əlində cəmlənib. Prezident seçkilə müəyyənləşsə də, sistemin əsas istiqamətini dini rəhbərlik formalaşdırır.
İslahatçı və ya daha mülayim siyasi xətt güclənərsə, Qərblə dialoq imkanları arta bilər. Əks halda sərt xətt tərəfdarlarının güclənməsi daha qapalı və gərgin siyasət demək ola bilər.
Ərəb ölkələri və regional təsir
İran regional təsirini müxtəlif siyasi və hərbi qruplar vasitəsilə genişləndirib. Münaqişə halında Körfəz ölkələrində yerləşən ABŞ hərbi bazaları risk altında qala bilər. Bu isə qarşıdurmanı daha geniş miqyaslı regional böhrana çevirə bilər.
Enerji faktoru
İran böyük neft və qaz ehtiyatlarına sahibdir. Hörmüz boğazı dünya enerji ticarəti üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Gərginlik enerji qiymətlərində kəskin artıma və qlobal iqtisadi sarsıntıya səbəb ola bilər.
Azərbaycan və Türkiyənin mövqeyi
Azərbaycan üçün İranla sərhəd və regional təhlükəsizlik məsələsi həssasdır. Bakı balanslı siyasət yürütməyə çalışır.
Türkiyə isə regional güc olaraq geniş qarşıdurmanın əleyhinədir. Ankara həm NATO üzvüdür, həm də İranla iqtisadi əlaqələrə malikdir. Böyük ehtimalla balans və diplomatik vasitəçilik xətti üstünlük təşkil edər.
İran xalqının seçimi
İran cəmiyyəti gənc və dəyişiklik istəyən təbəqəyə malikdir. Dəyişiklik daxili islahat yolu iləmi, yoxsa siyasi sarsıntı iləmi baş verəcək – bu, açıq sualdır.
Nəticə
ABŞ–İsrail–İran xəttində artan gərginlik yalnız üç ölkənin problemi deyil. Bu, enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və qlobal güc balansı məsələsidir.
Hərbi ssenari ağır nəticələr vəd edir. Hakimiyyət boşluğu isə xaos riski yaradır. Ən real və təhlükəsiz yol diplomatik mexanizmlərin gücləndirilməsidir.
Anar NAĞIYEV,
Hüquqşünas – jurnalist
